MASALAH buli dalam kalangan pelajar merupakan salah satu cabaran serius yang boleh menjejaskan keselamatan, kesejahteraan psikologi dan perkembangan sosial pelajar.
Fenomena ini tidak seharusnya dilihat semata-mata sebagai masalah disiplin yang berlaku antara pelaku dan mangsa, sebaliknya perlu difahami sebagai isu yang mempunyai dimensi psikologi, sosial, keluarga, sekolah dan persekitaran digital.
Tingkah laku buli boleh berlaku dalam pelbagai bentuk, termasuk buli fizikal, verbal, sosial dan siber.
Perkembangan teknologi dan penggunaan media sosial juga telah memperluaskan ruang berlakunya buli sehingga ia tidak lagi terhad kepada persekitaran sekolah.
Dalam sesetengah keadaan, tingkah laku buli mungkin berkait dengan ketidakupayaan pelajar mengurus emosi seperti kemarahan, kekecewaan dan tekanan, selain keinginan untuk mendapatkan perhatian, pengaruh atau penerimaan daripada kumpulan rakan sebaya.
Pada masa yang sama, mangsa buli pula berisiko mengalami kehilangan keyakinan diri, pengasingan sosial, tekanan emosi dan kemerosotan penglibatan dalam pembelajaran.
Oleh itu, terdapat beberapa pendekatan terhadap isu buli perlu bergerak daripada pendekatan reaktif kepada pendekatan yang lebih preventif, restoratif dan berasaskan kesejahteraan pelajar.
Memperkasa pelajar melalui pendidikan pengurusan emosi dan penyelesaian konflik
Langkah paling asas dalam mencegah buli ialah membina keupayaan pelajar untuk mengurus emosi dan menyelesaikan konflik secara konstruktif.
Pelajar yang tidak mempunyai kemahiran mengawal kemarahan atau mengurus kekecewaan mungkin bertindak secara impulsif apabila berhadapan dengan konflik.
Dalam keadaan tertentu, tingkah laku agresif boleh menjadi mekanisme yang digunakan untuk mendapatkan kuasa atau menyelesaikan perselisihan.
Oleh itu, pendidikan berkaitan pengurusan emosi perlu dijadikan sebahagian daripada pembangunan pelajar, bukan hanya diberikan selepas sesuatu kes buli berlaku.
Pelajar perlu diajar mengenal pasti emosi, memahami pencetus emosi, mengawal tindak balas dan memilih strategi penyelesaian yang sesuai.
Sebagai contoh, apabila berlaku perselisihan antara dua orang pelajar, mereka boleh dilatih menggunakan komunikasi asertif, mendengar pandangan pihak lain dan mendapatkan bantuan guru atau guru kaunseling sekiranya konflik tidak dapat diselesaikan.
Pendekatan ini mengajar pelajar bahawa konflik merupakan sebahagian daripada kehidupan sosial, tetapi kekerasan bukanlah penyelesaian yang boleh diterima.
Kesan jangka panjangnya ialah pelajar bukan sahaja kurang cenderung menggunakan agresi untuk menyelesaikan masalah, malah mempunyai kemahiran sosial dan emosi yang boleh digunakan dalam kehidupan mereka pada masa hadapan.
Memperkukuh sokongan psikososial kepada mangsa buli
Dalam usaha menangani buli, perhatian tidak boleh hanya tertumpu kepada pelaku.
Mangsa perlu diberikan sokongan psikososial yang sistematik kerana pengalaman dibuli boleh memberi kesan yang mendalam terhadap harga diri, emosi, hubungan sosial dan keyakinan pelajar terhadap persekitaran sekolah.
Sebagai contoh, seorang pelajar yang sering diejek kerana penampilan fizikal mungkin pada awalnya hanya berasa malu.
Namun, sekiranya ejekan tersebut berlaku secara berterusan, pelajar berkenaan mungkin mula mengasingkan diri, enggan menyertai aktiviti sekolah dan takut untuk berinteraksi dengan rakan.
Jika keadaan ini tidak dikenal pasti dan ditangani, kesannya boleh menjadi lebih serius terhadap perkembangan diri dan pembelajaran.
Justeru, sekolah perlu menyediakan ruang yang selamat untuk mangsa melaporkan kejadian dan mendapatkan bantuan.
Guru kaunseling boleh memainkan peranan melalui kaunseling individu, sokongan emosi, pengukuhan keyakinan diri dan pemantauan berterusan.
Lebih penting lagi, mangsa perlu diyakinkan bahawa mendapatkan bantuan bukanlah tanda kelemahan.
Sebaliknya, tindakan tersebut merupakan langkah berani untuk melindungi diri dan mendapatkan hak terhadap persekitaran pendidikan yang selamat.
Mengubah pendekatan terhadap pelaku daripada hukuman semata-mata kepada intervensi tingkah laku
Satu aspek yang sering terlepas pandang dalam menangani buli ialah persoalan mengapa seseorang pelajar membuli.
Tindakan disiplin sememangnya diperlukan bagi menetapkan sempadan tingkah laku, namun hukuman semata-mata mungkin tidak mencukupi sekiranya faktor yang mendorong tingkah laku agresif tidak ditangani.
Pelaku perlu dibantu memahami kesan perbuatannya terhadap mangsa. Mereka perlu dibimbing untuk membina empati, mengawal kemarahan, memahami tanggungjawab sosial dan mempelajari cara berinteraksi yang lebih positif.
Sebagai contoh, selepas tindakan disiplin yang bersesuaian, pelajar yang membuli boleh mengikuti sesi kaunseling atau program intervensi yang memberi penekanan kepada empati, pengurusan emosi dan akauntabiliti.
Dalam pendekatan yang lebih restoratif, pelajar juga boleh dibantu memahami akibat sebenar tindakan mereka terhadap individu lain.
Kesan pendekatan ini adalah lebih bersifat jangka panjang kerana matlamatnya bukan sekadar menghentikan tingkah laku buli pada ketika itu, tetapi mengurangkan kemungkinan tingkah laku agresif tersebut berulang.
Memperkasa peranan ibu bapa melalui komunikasi dan pemantauan yang berkesan
Keluarga merupakan persekitaran awal yang membentuk nilai, emosi dan tingkah laku seseorang anak. Oleh itu, ibu bapa perlu memainkan peranan aktif dalam mengenal pasti perubahan tingkah laku anak dan mewujudkan komunikasi yang terbuka.
Ibu bapa perlu peka terhadap tanda-tanda seperti anak menjadi terlalu pendiam, takut ke sekolah, mudah marah, kehilangan minat terhadap aktiviti yang biasanya disukai atau menunjukkan perubahan emosi yang ketara.
Pada masa yang sama, ibu bapa perlu mengelakkan sikap menganggap buli sebagai perkara biasa atau sekadar gurauan.
Sebagai contoh, apabila anak memberitahu bahawa dia sering diejek atau dipulaukan, ibu bapa tidak seharusnya terus menyuruh anak “abaikan sahaja”.
Sebaliknya, ibu bapa perlu mendengar pengalaman anak, memberikan sokongan dan berkomunikasi dengan pihak sekolah bagi mendapatkan penyelesaian yang sesuai.
Selain itu, ibu bapa perlu menjadi model kepada anak dalam mengurus konflik.
Cara ibu bapa menangani kemarahan, perbezaan pendapat dan konflik keluarga akan memberikan pengaruh kepada cara anak mengurus konflik dengan orang lain.
Kesannya, hubungan keluarga yang positif dapat menjadi faktor perlindungan kepada pelajar dan meningkatkan kebarangkalian mereka mendapatkan bantuan apabila berhadapan dengan masalah.
Mewujudkan sistem sekolah yang selamat, responsif dan bebas daripada budaya buli
Pihak sekolah mempunyai tanggungjawab yang besar untuk memastikan keselamatan dan kesejahteraan semua pelajar. Sekolah tidak boleh hanya bertindak apabila kes buli telah berlaku, tetapi perlu membangunkan sistem pencegahan yang jelas dan berterusan.
Antara langkah yang penting ialah menyediakan peraturan yang jelas berkaitan buli, saluran aduan yang mudah dicapai, prosedur pengendalian kes yang sistematik serta perlindungan terhadap mangsa dan saksi. Pada masa yang sama, guru perlu diberikan kefahaman untuk mengenal pasti tanda-tanda buli yang mungkin tidak jelas.
Sebagai contoh, kawasan seperti tandas, tangga, kantin, kawasan terpencil dan lokasi yang kurang pengawasan perlu dikenal pasti sebagai kawasan berisiko dan diberikan pemantauan yang bersesuaian.
Peranan guru kaunseling juga perlu diperkukuh. Guru kaunseling bukan hanya berperanan selepas kes berlaku, tetapi perlu menjadi sebahagian daripada strategi pencegahan melalui program pembangunan emosi, kemahiran sosial, empati, daya tahan dan penyelesaian konflik.
Sekolah yang mempunyai sistem sokongan yang jelas akan meningkatkan rasa selamat pelajar dan menggalakkan mereka tampil melaporkan kejadian buli tanpa rasa takut atau malu.
Membina budaya sekolah yang menolak buli secara kolektif
Pencegahan buli tidak akan mencapai kesan maksimum sekiranya tanggungjawab tersebut hanya diberikan kepada guru atau pihak pentadbir.
Budaya sekolah perlu dibentuk supaya setiap warga sekolah mempunyai tanggungjawab bersama dalam menolak tingkah laku buli.
Pelajar perlu dididik bahawa menjadi saksi kepada buli bukan bermaksud mereka boleh berdiam diri. Mereka perlu mengetahui cara mendapatkan bantuan tanpa membahayakan diri sendiri atau mangsa.
Dalam konteks ini, konsep upstander boleh diperkenalkan, iaitu pelajar yang mengambil tindakan positif apabila melihat ketidakadilan atau buli berlaku.
Sebagai contoh, seorang pelajar yang menyaksikan rakannya dibuli boleh mendapatkan bantuan guru, melaporkan kejadian melalui saluran yang disediakan atau memberikan sokongan kepada mangsa, bukannya menyertai pelaku atau merakam kejadian untuk disebarkan.
Pendekatan ini penting kerana budaya buli kadangkala boleh berkembang apabila pelaku mendapat perhatian, sokongan atau penerimaan daripada kumpulan rakan sebaya.
Oleh itu, perubahan budaya rakan sebaya merupakan komponen penting dalam memutuskan kitaran buli.
Menangani buli siber sebagai cabaran baharu dalam era digital
Perkembangan teknologi komunikasi telah menjadikan isu buli semakin kompleks. Buli tidak lagi terhad kepada ruang fizikal sekolah, malah boleh berlaku melalui WhatsApp, TikTok, Instagram, permainan dalam talian dan pelbagai platform media sosial.
Buli siber boleh berlaku melalui penghinaan, penyebaran gambar atau video tanpa kebenaran, komen yang memalukan, penyebaran khabar angin dan tindakan memulaukan seseorang daripada kumpulan digital.
Sebagai contoh, seorang pelajar mungkin menjadi mangsa ejekan dalam kumpulan media sosial kelas. Walaupun kejadian berlaku selepas waktu sekolah, kesannya tetap dibawa ke dalam persekitaran sekolah pada keesokan harinya.
Oleh itu, pendidikan literasi digital dan etika penggunaan media sosial perlu diperkukuh. Pelajar perlu memahami bahawa kebebasan menggunakan teknologi perlu disertai dengan tanggungjawab, empati dan kesedaran tentang kesan tindakan terhadap orang lain.
Kesimpulannya, masalah buli merupakan isu yang kompleks dan memerlukan pendekatan yang lebih menyeluruh daripada sekadar mengenakan hukuman kepada pelaku.
Buli perlu difahami sebagai fenomena yang mempunyai kaitan dengan pengurusan emosi, perkembangan psikososial, hubungan rakan sebaya, dinamika keluarga, budaya sekolah dan persekitaran digital.
Oleh itu, strategi yang berkesan perlu menggabungkan tiga dimensi utama, iaitu pencegahan, intervensi dan pemulihan.
Pelajar perlu diperkasakan dengan kemahiran emosi dan sosial; mangsa perlu diberikan perlindungan serta sokongan psikososial; pelaku perlu dibimbing untuk memahami kesan tingkah laku dan membina empati; ibu bapa perlu memperkukuh komunikasi dan pemantauan; manakala sekolah perlu menyediakan sistem keselamatan, pelaporan dan intervensi yang berkesan.
Hakikatnya, kejayaan menangani buli tidak seharusnya diukur hanya berdasarkan berapa banyak kes yang dilaporkan atau berapa ramai pelaku yang dihukum, tetapi juga berdasarkan sejauh mana sekolah berjaya membina persekitaran yang menyebabkan pelajar berasa selamat untuk belajar, berani untuk bersuara, dihormati sebagai individu dan mempunyai keyakinan bahawa mereka akan dilindungi apabila berhadapan dengan ancaman atau ketidakadilan.
Dengan kata lain, usaha membanteras buli bukan sekadar usaha untuk menghentikan satu bentuk tingkah laku negatif, tetapi merupakan usaha yang lebih besar untuk membina budaya pendidikan yang berteraskan keselamatan, empati, maruah manusia, tanggungjawab dan kesejahteraan.
Apabila pelajar, ibu bapa, guru, guru kaunseling dan pihak sekolah bergerak sebagai satu ekosistem, barulah usaha membanteras buli dapat dilaksanakan secara lebih berkesan dan berkelanjutan.
* Dr Che Anuar Che Abdullah ialah Pensyarah Kanan di Jabatan Bimbingan & Kaunseling, UPSI