SETIAP kali berlaku kes buli di sekolah, khususnya di sekolah berasrama yang berakhir dengan kecederaan parah atau kehilangan nyawa, masyarakat kembali bertanya: di mana silapnya? Kita mencari siapa yang perlu dipersalahkan sekolah, warden, guru, ibu bapa, rakan sebaya, media atau pelajar itu sendiri.
Namun, daripada perspektif kaunseling, psikologi perkembangan dan kesihatan mental kanak-kanak serta remaja, buli tidak seharusnya dilihat sebagai masalah disiplin semata-mata.
Buli ialah isu yang melibatkan kuasa, identiti, penerimaan sosial, emosi, harga diri, hubungan rakan sebaya dan kesejahteraan psikologi.
Lebih membimbangkan apabila ia berlaku di asrama. Dalam persekitaran sebegini, mangsa dan pelaku tinggal dalam ruang yang sama, makan bersama, belajar bersama dan berinteraksi hampir sepanjang masa.
Jika buli tidak dikesan pada peringkat awal, ia boleh menjadi pengalaman berulang yang meninggalkan kesan mendalam kepada mangsa.
Angka yang tidak boleh kita abaikan
Data terkini Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM) menunjukkan sebanyak 2,889 kes salah laku buli direkodkan di sekolah pada 2025, membabitkan 740 kes di sekolah rendah dan 2,149 kes di sekolah menengah.
Pada 2024 pula, jumlah yang direkodkan ialah 7,681 kes, iaitu angka tertinggi dalam rekod KPM bagi tempoh yang dilaporkan.
Peningkatan atau penurunan angka laporan perlu dibaca dengan berhati-hati kerana ia turut dipengaruhi oleh tahap pelaporan dan penguatkuasaan; namun, jumlah tersebut tetap menunjukkan bahawa buli ialah isu keselamatan dan kesejahteraan murid yang serius.
Data National Health and Morbidity Survey (NHMS) 2022: Adolescent Health Survey pula menunjukkan dalam kalangan remaja yang melaporkan pengalaman dibuli dalam 30 hari sebelumnya, 26.7% diejek berkaitan rupa bentuk badan atau wajah, 16.0% menerima jenaka atau komen seksual, 13.0% sengaja disisihkan atau diabaikan, dan 8.8% mengalami bentuk buli fizikal seperti ditampar, ditendang, ditolak atau dikurung.
Ini penting kerana buli bukan hanya pukulan atau kecederaan fizikal; penghinaan, pengasingan dan gangguan berunsur seksual juga boleh meninggalkan kesan psikologi yang mendalam.
"Biasalah budak-budak” bukan lagi jawapan
Antara perkara yang perlu kita ubah ialah budaya menganggap buli sebagai sebahagian daripada proses membesar.
“Dulu kita pun kena buli.”
“Budak lelaki memang kasar.”
“Dia cuma bergurau.”
“Kalau tak tahan, jangan duduk asrama.”
Bagi orang dewasa, mungkin ia kelihatan sebagai gurauan atau pengalaman biasa ketika zaman persekolahan.
Namun, bagi seorang remaja yang sedang membina identiti dan mencari tempat dalam kumpulan, pengalaman dihina, diugut, dipukul, dipulau atau dipermalukan boleh menjadi pengalaman yang sangat traumatik.
Kita perlu memahami bahawa remaja berada pada tahap perkembangan apabila penerimaan rakan sebaya mempunyai nilai yang sangat besar.
Mereka mahu diterima, dihormati, mempunyai kumpulan dan dianggap penting.
Dalam keadaan tertentu, ada remaja yang belajar bahawa kekerasan ialah jalan paling mudah untuk mendapatkan status dan pengiktirafan.
Apabila tingkah laku agresif mendapat sorakan, ketawa, perhatian atau penghormatan daripada rakan, tingkah laku itu boleh menjadi semakin kuat.
Justeru, persoalan yang perlu kita tanyakan ialah: apakah tingkah laku yang sedang kita ganjarkan dalam kelompok remaja kita?
Apabila keganasan menjadi “hiburan”
Kita juga perlu berani membincangkan pengaruh media. Kita tidak mengatakan drama atau filem tertentu secara langsung menyebabkan seseorang menjadi pembuli.
Tingkah laku manusia tidak sesederhana itu.
Namun, media merupakan salah satu sumber pembelajaran sosial. Kanak-kanak dan remaja belajar melalui apa yang mereka lihat, siapa yang mereka kagumi dan tingkah laku yang mendapat ganjaran dalam sesuatu cerita.
Hari ini, kita melihat kandungan popular yang memaparkan kehidupan remaja dengan unsur pergaduhan, buli, ugutan, penipuan, manipulasi dan budaya berpuak-puak.
Memang ada kandungan yang akhirnya menyampaikan mesej moral.
Tetapi kita perlu bertanya: apakah yang lebih lama berada dalam ingatan remaja mesej moral pada episod terakhir atau puluhan episod yang menunjukkan kekerasan, dominasi dan populariti sebagai sesuatu yang menarik?
Bagi orang dewasa, kita mungkin mudah membezakan antara realiti dan lakonan.
Namun, remaja masih dalam proses membentuk identiti dan memahami bagaimana dunia sosial berfungsi.
Jika watak yang agresif digambarkan sebagai berani, berpengaruh, popular dan disegani, kita perlu lebih kritikal terhadap kemungkinan berlakunya proses normalisasi tingkah laku tersebut.
Sebab itu, penyelesaian bukan semata-mata menyalahkan media atau mengharamkan kandungan. Sebaliknya, kita perlu membina literasi media dalam kalangan remaja. Mereka perlu diajar bertanya: Adakah seseorang itu benar-benar kuat apabila orang lain takut kepadanya?
Adakah populariti yang diperoleh melalui keganasan benar-benar satu kejayaan? Apakah harga yang perlu dibayar oleh mangsa?
Buli bukan sekadar masalah disiplin ia isu kesihatan mental
Kesan buli tidak berakhir apabila lebam hilang. Penyelidikan Malaysia menunjukkan hubungan yang jelas antara pengalaman dibuli dan kesihatan mental.
Satu kajian berasaskan data remaja sekolah Malaysia mendapati mereka yang pernah dibuli mempunyai kemungkinan hampir lima kali ganda untuk melaporkan percubaan bunuh diri berbanding mereka yang tidak dibuli, selepas mengambil kira faktor lain dalam model analisis.
Kajian lain terhadap remaja sekolah Malaysia mendapati pengalaman dibuli berkait dengan kemungkinan mengalami kemurungan yang lebih tinggi.
Pada peringkat global pula, kajian meta-analisis melibatkan 31 kajian dan lebih 133,000 kanak-kanak serta remaja mendapati risiko kemurungan dalam kalangan mangsa buli adalah 2.77 kali ganda berbanding mereka yang tidak dibuli.
Ini menjelaskan mengapa kita tidak boleh hanya bertanya, “Siapa yang pukul?” Kita juga perlu bertanya, “Apa yang sedang berlaku kepada emosi, pemikiran dan rasa selamat anak ini?”
Kita sudah banyak kempen. Tetapi budaya belum tentu berubah
Malaysia bukan tidak mempunyai usaha menangani buli. Kempen antibuli, peraturan sekolah, tindakan disiplin dan pelbagai garis panduan sudah diwujudkan.
Namun, jika selepas semua usaha tersebut masih ada pelajar yang takut melaporkan buli, kita perlu bertanya sama ada sistem kita benar-benar berjaya mewujudkan rasa selamat untuk bersuara.
Kempen boleh meningkatkan kesedaran. Undang-undang boleh menetapkan sempadan. Hukuman boleh memberikan akibat kepada pelaku. Tetapi perubahan budaya memerlukan lebih daripada itu.
Kita memerlukan sistem pengesanan awal, hubungan guru-pelajar yang kukuh, sokongan psikologi, pemantauan persekitaran asrama dan saluran aduan yang dipercayai.
Lima perkara yang sekolah boleh lakukan sekarang
1. Kesan perubahan kecil sebelum menjadi tragedi
Pelajar yang tiba-tiba tidak mahu kembali ke asrama, kerap meminta pulang, kehilangan barang, prestasi merosot, tidak mahu makan, sukar tidur atau menjadi terlalu pendiam mungkin sedang menyampaikan sesuatu yang tidak mampu diluahkan dengan kata-kata.
2. Wujudkan saluran aduan yang benar-benar selamat
Jangan sekadar memberitahu pelajar, “Kalau kena buli, laporkan kepada guru.” Sediakan beberapa saluran guru, kaunselor, aduan sulit dan mekanisme rakan sebaya – supaya seorang pelajar mempunyai lebih daripada satu pintu untuk mendapatkan bantuan.
3. Pantau lokasi dan situasi berisiko. Buli tidak hanya berlaku di bilik darjah.
Asrama, tandas, kawasan makan, laluan sunyi dan ruang digital juga perlu dimasukkan dalam pemetaan keselamatan sekolah.
4. Jangan hanya merawat mangsa
Mangsa perlu dilindungi dan disokong, tetapi pelaku juga memerlukan intervensi.
Kita perlu memahami mengapa dia menggunakan kekerasan untuk mendapatkan kuasa, apakah keperluan psikologinya dan bagaimana tingkah laku alternatif boleh dibentuk.
5. Bina budaya “upstander”, bukan sekadar “bystander”
Pelajar yang melihat buli tidak semestinya perlu melawan secara fizikal.
Mereka boleh mendapatkan bantuan orang dewasa, melaporkan secara selamat, membantu mangsa keluar daripada situasi tersebut dan tidak memberikan ganjaran sosial kepada pelaku melalui sorakan, ketawa atau penyebaran video.
Ibu bapa perlu bertanya lebih daripada “Sekolah okay?”
Di rumah, kita sering bertanya, “Sekolah okay?” Dan jawapannya hampir selalu, “Okay.”
Mungkin sudah tiba masanya soalan kita berubah.“Siapa kawan yang paling rapat dengan kamu?” “Ada sesiapa yang kamu takut di asrama?”
“Ada tak kawan yang suka ugut atau ambil barang orang?” “Kalau ada pelajar kena buli, biasanya apa yang kawan-kawan lain buat?”
Soalan sebegini lebih membuka ruang kepada anak untuk bercerita. Apabila anak mula bercerita, jangan terus menyalahkan atau memberikan arahan seperti, “Lawan balik.”
Sebaliknya katakan: “Terima kasih sebab beritahu ibu.” “Ibu percaya kamu.” “Apa yang berlaku bukan salah kamu.” “Kita cari jalan bersama.”
Kaunselor bukan sekadar tempat pelajar datang apabila bermasalah
Dalam menangani buli, peranan kaunselor sekolah perlu diperluaskan daripada model “menunggu pelajar datang” kepada model mengesan, mencegah dan membina kesejahteraan.
Kaunselor boleh memainkan peranan dalam saringan kesejahteraan psikologi, pengesanan pelajar berisiko, intervensi individu dan kelompok, pengurusan emosi, kemahiran asertif, penyelesaian konflik dan pembinaan empati.Intervensi juga perlu melibatkan mangsa, pelaku dan pemerhati. Mangsa perlu dipulihkan.
Pelaku perlu dibimbing untuk mengubah tingkah laku. Pemerhati pula perlu memahami bahawa diam, ketawa atau memberikan sokongan kepada pelaku boleh secara tidak langsung mengukuhkan budaya buli.
Kekuatan bukan apabila orang lain takut kepada kita. Kekuatan ialah apabila kita mampu mengawal diri walaupun kita mempunyai kuasa untuk menyakiti orang lain.
Daripada budaya menghukum kepada budaya mencegah
Kita tidak boleh terus mengukur kejayaan berdasarkan jumlah ceramah antibuli yang dijalankan. Ukuran sebenar ialah: Adakah pelajar berani melapor? Adakah mereka percaya kepada guru? Adakah mereka tahu siapa yang boleh membantu?
Adakah perubahan tingkah laku dapat dikesan lebih awal? Adakah mangsa berasa lebih selamat selepas melapor?Kita perlu bergerak daripada budaya “bertindak selepas kejadian” kepada budaya “mencegah sebelum kejadian”.
Setiap anak yang masuk ke pintu sekolah membawa harapan sebuah keluarga. Mereka bukan sekadar nombor dalam daftar kehadiran.
Mereka ialah manusia yang sedang membina identiti, harga diri dan masa depan.
Jika kita benar-benar mahu menghentikan buli, kita perlu membina sekolah yang bukan sekadar selamat daripada hukuman, tetapi selamat secara psikologi. Kerana anak-anak kita tidak hanya memerlukan sekolah yang mengajar mereka cara mendapat A.
Mereka memerlukan sekolah yang mengajar mereka bagaimana menjadi manusia. Jangan tunggu nyawa melayang baru kita benar-benar berubah.
*Dr Norsayyidatina Che Rozubi ialahPensyarah Kanan & Kaunselor Berdaftar, UPSI